Dưới lớp sương mờ quanh năm của Mẫu Sơn không chỉ là cảnh sắc núi rừng hùng vĩ, mà còn ẩn giấu một thế giới văn hóa bản địa đầy mê hoặc – nơi những phong tục cổ xưa, hơi ấm của rượu men lá hòa quyện tạo nên bản sắc độc đáo cho vùng cao xứ Lạng. Đây chính là “mạch nguồn sống” làm nên linh hồn của vùng núi phía Bắc, mời gọi du khách không chỉ đến để ngắm nhìn mà còn để thực sự sống và hòa mình vào một dòng chảy di sản đầy sức sống.
Nhắc đến người Dao ở Mẫu Sơn, người ta thường nghĩ ngay đến những bộ trang phục rực rỡ sắc màu, được thêu thùa tỉ mỉ. Nhưng trong bức tranh ấy, người Dao không hiện lên như một thực thể tách rời, mà họ chính là những “người giữ lửa” cho đại ngàn. Khi bước chân không chỉ chạm vào những triền cỏ mượt mà còn lắng nghe được tiếng khèn, tiếng trống và những lời răn dạy của cha ông được truyền khẩu qua ngàn đời, ta mới hiểu rằng văn hóa nơi đây không nằm trong bảo tàng, nó nằm trong từng hơi thở của cộng đồng.
Không chỉ vậy, bên cạnh vẻ ngoài rực rỡ và những lễ hội rộn ràng, người Dao Mẫu Sơn còn cất giữ một “vẻ đẹp” khác – vẻ đẹp của sự kết nối tâm linh và triết lý nhân sinh sâu sắc. Đó là những nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành, những bài thuốc bí truyền và cả một hệ thống tín ngưỡng thờ phụng thiên nhiên. Bên cạnh đó là sự tinh tế trong những món ăn đã làm nên nét riêng của mảnh đất này. Chính lớp văn hóa ấy đã khiến việc khám phá Mẫu Sơn trở thành một hành trình thấu hiểu về bản ngã và sự hòa hợp giữa con người với vũ trụ, làm say lòng biết bao du khách.
1. Sự rực rỡ của trang phục và nghệ thuật tạo hình
Trong mắt du khách, dấu ấn đầu tiên về người Dao Mẫu Sơn chính là màu sắc. Giữa màu xanh ngút ngàn của rừng già và màu trắng bạc của sương mù, sắc vàng, sắc cam của những chiếc khăn đội đầu, những đường viền thêu tay trên vạt áo hiện lên như những đốm lửa ấm áp. Ở độ cao trên 1000m, trang phục không chỉ để giữ ấm, nó là một tác phẩm nghệ thuật kỳ công, là hiện thân của thế giới quan người Dao nơi đây.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc chiêm ngưỡng màu sắc, chúng ta mới chỉ chạm tới lớp đầu tiên của văn hoá, nơi thị giác được đánh thức. Bản thân bộ trang phục người Dao là một hệ thống ký hiệu phức tạp. Những đường nét hoa văn không phải được thêu ngẫu hứng. Đó là những “mã văn hóa” kể về nguồn cội, về tổ tiên và sự tôn trọng tuyệt đối với thiên nhiên. Một chiếc áo được nhuộm kỳ công, điểm xuyết bằng những hạt bạc lấp lánh, tạo ra một nền cảm xúc rất riêng: sự kiêu hãnh giữa hoang sơ của núi rừng.
Việc quan sát người phụ nữ Dao ngồi bên hiên nhà, tỉ mỉ đưa từng mũi kim giữa màn sương mù sà xuống tận bàn tay, khiến ta tự nhiên bước chậm hơn và cảm nhận được giá trị của sự nhẫn nại.
2. Lễ Cấp sắc – Nghi lễ “xuyên không” của linh hồn và danh phận
Nói về dòng chảy văn hóa người Dao, trung tâm mạch nguồn ấy chính là Lễ Cấp sắc. Đây không chỉ là một nghi lễ tôn giáo, mà là một cột mốc quan trọng trong cuộc đời mỗi người đàn ông người Dao. Người Dao tin rằng, nếu chưa qua Cấp sắc, người đàn ông dù già đến đâu vẫn chỉ được coi là trẻ con, không thể tham gia vào các công việc trọng đại của bản làng và khi chết đi không được về với tổ tiên.
Tại một không gian linh thiêng giữa đỉnh cao Mẫu Sơn, dưới sự chứng kiến của các thầy cúng và dòng họ, các nghi lễ diễn ra trang trọng, diễn ra cả ở trong nhà lẫn bên ngoài. Những lời răn dạy trong buổi lễ thường hướng con người đến đạo lý không được làm điều xấu, điều ác như: không được trộm cắp, không được ngoại tình, phải hiếu thảo với cha mẹ, biết ơn thiên nhiên… Lễ Cấp sắc kết thúc cũng là lúc người thụ lễ thực sự bước đến một vị thế mới trong cộng đồng với đầy đủ trách nhiệm và quyền lợi.
Ở chiều sâu hơn, Lễ Cấp sắc chính là “tầng giá trị” cốt lõi để duy trì trật tự xã hội và đạo đức của người Dao. Nó biến những quy tắc sống thành những điều thiêng liêng, khiến mỗi cá nhân tự ý thức về trách nhiệm của bản thân. Chính nhờ sợi dây tâm linh bền chặt này mà văn hóa người Dao vẫn đứng vững trước những biến động của thời đại.
3. Lưu giữ những bài thuốc quý và “kho báu” thảo dược
Nói về sự hòa mình vào văn hóa người Dao, sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc tới tri thức dân gian về thảo dược – một “tài nguyên mềm” vô giá mà họ đang nắm giữ. Người Dao Mẫu Sơn được mệnh danh là những bậc thầy của rừng già. Trong ký ức của họ, mỗi ngọn cỏ, lá cây trên đỉnh núi đều mang trong mình một linh hồn và một công dụng riêng. Không chỉ lưu giữ những bài thuốc nổi tiếng khắp cả nước, người Dao Mẫu Sơn còn gửi gắm trong đó triết lý nhân sinh về tầm quan trọng của sức khỏe, về sự gắn bó, hài hoà với tự nhiên.
Không chỉ khai thác, người Dao ở Mẫu Sơn còn chủ động trồng và chăm sóc cây thuốc để bảo tồn, gìn giữ “kho báu” dược liệu của vùng đất này.
4. Rượu Mẫu Sơn và ẩm thực: Sự kết tinh của đất trời và tình người
Để hiểu thêm những nét độc đáo trong văn hoá người Dao nơi đây, du khách hãy dành chút thời gian ghé qua bản làng, cùng ngồi xuống bên bếp lửa, giữa một ngôi nhà trình tường và nâng chén rượu Mẫu Sơn thơm nồng – được ví như “tiên tửu” xứ Lạng. Đây không chỉ là một thức uống, mà là sự kết tinh của tinh túy đất trời. Rượu được chưng cất từ nguồn nước suối tinh khiết ở độ cao hơn nghìn mét, lên men bằng hơn 30 loại lá rừng quý hiếm.
Khi chén rượu được nâng lên, mọi rào cản về ngôn ngữ, về địa vị đều tan biến. Ta sẽ thấy ở đó một sự phóng khoáng nhưng không xô bồ, một sự nồng hậu nhưng rất mực khiêm nhường.
Văn hóa ẩm thực của người Dao, với những món ăn đặc trưng như: lợn quay, gà nướng mật ong… tô điểm thêm nét đặc sắc cho hành trình khám phá. Nó khiến người ta nhớ về Mẫu Sơn không chỉ bằng mắt, bằng tai mà bằng cả hơi ấm lan tỏa trong lồng ngực.
5. Khát vọng gìn giữ và tiềm năng du lịch bền vững
Trên miền non cao, văn hóa người Dao Mẫu Sơn không chỉ là di sản của một dân tộc, mà là một tài nguyên quý cho du lịch Lạng Sơn. Giữa màn sương khói mờ ảo, từng câu hát, từng điệu múa, từng nét văn hoá, tín ngưỡng càng làm Mẫu Sơn thêm cuốn hút, mời gọi du khách lạc bước vào một miền đất nơi thời gian dường như ngưng đọng.
Trong tương lai, việc khai thác du lịch văn hóa Dao cần dựa trên nguyên tắc “bảo tồn và phát triển”. Vẻ đẹp văn hóa ở đây không nằm ở những sân khấu hóa rầm rộ, mà nằm ở sự nguyên sơ, mộc mạc, ở cảm giác con người được thực sự sống cùng bản bản làng. Khi du khách biết cảm nhận sự linh thiêng trong một nghi lễ cổ, biết trân trọng một sản phẩm thêu tay… Đó là lúc dòng chảy văn hóa ấy thực sự tỏa sáng.
Vẻ đẹp của người Dao trên đỉnh Mẫu Sơn nằm ở sự kiên tâm giữ gìn bản sắc giữa đổi thay của thời đại. Đó là một dòng chảy không bao giờ cạn, một “sợi chỉ đỏ” nối liền đất với trời, nối liền quá khứ với tương lai, chờ đợi những bước chân thực sự muốn lắng nghe và thấu hiểu.
