Nếu ai đã từng đặt chân đến xứ Lạng vào mùa lễ hội, hẳn sẽ không quên những giai điệu hát sli dặt dìu, tha thiết làm say đắm lòng người. Với đồng bào Nùng ở vùng biên cương Lạng Sơn, những câu sli đã trở thành “món ăn tinh thần” không thể thiếu, thấm sâu vào đời sống văn hóa tự bao đời. Đặc biệt, tại các xã Mẫu Sơn, Khuất Xá, Na Dương, và Lộc Bình, điệu sli vẫn ngân vang trên đỉnh núi, vang vọng khắp phiên chợ, hòa cùng niềm vui ngày hội, tạo nên bản sắc độc đáo và đầy sức hấp dẫn đối với du khách gần xa.
- Nguồn gốc và nét độc đáo của điệu Sli người Nùng
“Sli” nghĩa là “thơ” trong tiếng Nùng – quả đúng như vậy, mỗi câu hát sli đều là những vần thơ trữ tình cất lên bằng giai điệu mượt mà. Tương truyền xưa kia, có nàng tiên mở hội thi kén chồng, bắt ba chàng trai đối đáp bằng các làn điệu sli để chọn người tài
Từ huyền thoại ấy, hát sli đã gắn bó với người Nùng qua bao thế hệ, trở thành hình thức hát giao duyên nam nữ độc đáo nơi vùng núi Lạng Sơn. Mỗi nhánh dân tộc Nùng lại có một làn điệu sli riêng: nào Sli sloong hao của Nùng Phàn Slình, Sli sình làng của Nùng Cháo, Sli Giang của Nùng Giang… nhưng tựu trung đều không dùng nhạc đệm hay vũ điệu, chỉ có giọng hát trong trẻo hòa bè nhịp nhàng.
Khi cất lời sli, người lĩnh xướng thường hô câu mở đầu – chẳng hạn “nhì à sloong hao” (nghĩa là “hai đôi ta cùng hát”) – như chiếc chìa khóa bắt giọng cho cả nhóm đồng thanh hòa điệu, tránh lạc tông trước khi vào nội dung chính
Sli là làn điệu dân ca trữ tình nên giai điệu thường chậm rãi, êm ái, nhấn nhá, giàu tính biểu cảm. Có ba lối diễn xướng cơ bản: hát nói (đọc thơ lên xuống theo giọng, chưa có nhạc rõ rệt) phù hợp những lời mộc mạc; xướng sli (ngâm thơ có giai điệu tự do, luyến láy cuối câu) tạo cảm giác uyển chuyển, sâu lắng; và dằm sli (hát hoàn chỉnh với giai điệu, tiết tấu phong phú), đòi hỏi kỹ thuật cao để thể hiện các nét luyến láy tinh tế đặc trưng của âm nhạc dân tộc Nùng
Nội dung các câu sli vô cùng phong phú – từ lời chào hỏi, tỏ tình duyên dáng đến những câu chuyện cuộc sống, ca ngợi quê hương, đất nước, gửi gắm tâm tư bằng ngôn ngữ ví von, bóng bẩy và đầy ý nhị. Chính sự tài hoa trong ứng đối ngôn từ đã làm nên sức hấp dẫn cho sli: bên nam hát vừa dứt, bên nữ lập tức đối lại bằng câu hát giàu hình ảnh, đôi lúc hóm hỉnh, “đố chữ” duyên dáng khiến người nghe thích thú
- Từ hội làng, chợ tình đến sân khấu hiện đại: Sức sống mãnh liệt của điệu Sli
Không khí lễ hội rộn ràng với những câu sli giao duyên. Tại hội Háng Đắp (xã Lộc Bình) – một trong những lễ hội xuân tiêu biểu ở Lộc Bình – du khách sẽ được hòa mình thưởng thức những làn điệu then, sli, lượn mượt mà, thấm đượm nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Tày, Nùng.
Ngay từ sáng sớm, đồng bào trong vùng và du khách thập phương đã nô nức đổ về sân lễ hội, thấp thoáng khắp các nẻo đường là màu chàm xanh của áo Nùng, Tày. Tiếng hát khi trầm khi bổng vang lên ở một góc chợ, dưới gốc đa hay bên suối, thu hút mọi người xung quanh lắng nghe, cổ vũ. Cứ thế, điệu sli giao duyên giăng mắc khắp không gian lễ hội, khiến không khí mùa xuân thêm rộn rã, ấm áp tình người
Từ xa xưa, không gian diễn xướng của sli rất rộng mở, “ở bất cứ lúc nào, chỗ nào, miễn là có đối tượng hát”. Người Nùng có thể hát sli tự do trong đời thường: vừa làm nương, dệt vải vừa ngân nga câu hát; đi chợ phiên, đi chơi hội tình cờ gặp bạn mới cũng có thể trao đổi vài câu sli làm quen. Lời hát đưa đẩy, ẩn ý mà ý nhị, khiến người hát và người nghe đều say sưa quên cả thời gian.
Không chỉ trong hội xuân, sli còn vang lên trong nhiều sự kiện của cuộc sống người Nùng. Như trong đám cưới, hát sli là nghi thức không thể thiếu: họ hàng nhà trai, nhà gái hát đối đáp “sli lẩu” (sli trong đám cưới, còn gọi cỏ lẩu) chúc phúc cho đôi trẻ, biến lễ cưới thành một ngày hội văn nghệ rộn ràng)
- Điệu Sli trong nhịp sống hiện đại
Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống mới, không gian hát sli có thêm nhiều hình thức sân khấu hóa để vừa bảo tồn di sản, vừa thu hút công chúng. Tại Lộc Bình, chính quyền và hội đoàn địa phương thường xuyên tổ chức các chương trình giao lưu dân ca tại chợ phiên, sân vận động… để mọi lứa tuổi có dịp thể hiện tài hát sli, lượn.
Những sự kiện như vậy vừa tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống, vừa tạo sân chơi vui khỏe, gắn kết cộng đồng và quảng bá nét đẹp dân tộc đến du khách. Các nghệ nhân Sli cũng tích cực tham gia hội diễn, liên hoan văn nghệ từ cấp huyện đến tỉnh, đưa câu sli mượt mà bay xa hơn khỏi lũy tre làng. Giờ đây, tiếng sli không chỉ vang trên nương đồi, trong bản nhỏ, mà còn cất lên giữa quảng trường lớn, trên sóng phát thanh truyền hình – trở thành niềm tự hào của người Nùng xứ Lạng.
Đối với người Nùng, hát sli không chỉ để mua vui mà còn là sợi dây gắn kết vô hình trong xã hội. Trước hết, sli là phương tiện giao tiếp tình cảm tuyệt vời giữa cá nhân với cá nhân, cộng đồng với cộng đồng. Qua những câu hát hỏi thăm, những lời ví von ý nhị, trai gái xa lạ có thể làm quen kết bạn và dần nảy sinh tình cảm. Nhờ vậy, sli xe duyên và thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng: từ tình yêu đôi lứa mở rộng thành tình cảm bản làng, ý thức gắn bó giữa các thành viên dân tộc Nùng với nhau ngày càng bền chặt
- Bảo tồn di sản Sli và đánh thức tiềm năng du lịch văn hóa
Trước những giá trị văn hóa, nhân văn sâu sắc của hát sli, ngành văn hóa đã và đang nỗ lực hết mình để bảo tồn và phát huy làn điệu dân ca độc đáo này. Năm 2019, Hát Sli của người Nùng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – một dấu mốc khẳng định vị thế của sli trong kho tàng di sản Việt Nam.
Ngay sau đó, tỉnh Lạng Sơn tích cực triển khai các đề án gìn giữ di sản phi vật thể trong cộng đồng, bao gồm cả nét đẹp hát sli của cộng đồng người Nùng ở những xã như Lộc Bình, Mẫu Sơn,… Song song đó, tỉnh còn tích cực kết hợp di sản sli vào phát triển du lịch cộng đồng. Với lợi thế cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp và bản sắc văn hóa phong phú, xứ Lạng hoàn toàn có thể định hướng xây dựng những sản phẩm du lịch độc đáo từ chính di sản văn hóa bản địa.
Trong tiếng hát sli ngân vang giữa đỉnh sương Mẫu Sơn hay phiên chợ vùng cao Khuất Xá, ta cảm nhận được bao tâm tình, khát vọng của người Nùng gửi gắm. Điệu sli mượt mà ấy không chỉ là di sản văn hóa quý báu cần được bảo tồn, mà còn là “đặc sản” du lịch độc đáo của Lạng Sơn. Về với xứ Lạng hôm nay, du khách hãy một lần dừng chân lắng nghe câu sli đối đáp bên bếp lửa hồng, để thấy lòng mình cũng xao xuyến theo lời ca tiếng hát – như yêu thêm mảnh đất và con người xứ Lạng nghĩa tình.
