Ẩn mình giữa miền sơn cước Lạng Sơn, vùng trũng Na Dương hiện lên như một cỗ máy thời gian đưa du khách quay ngược hàng chục triệu năm trước. Đây là vùng trầm tích Đệ Tam lộ thiên duy nhất ở Việt Nam, hình thành cách nay khoảng 33 – 40 triệu năm, lưu giữ những hóa thạch phong phú bậc nhất nước ta và cả Đông Nam Á.
Chính sự đa dạng và lâu đời hiếm có này đã biến Na Dương thành một bảo tàng tự nhiên ngoài trời khổng lồ, nơi lớp lớp trầm tích và di chỉ cổ sinh kể lại câu chuyện muôn loài thời tiền sử.
1. Bảo tàng cổ sinh vô giá giữa lòng Đông Bắc
Trũng Na Dương được ví như “viên ngọc sáng” trong Công viên địa chất Lạng Sơn, bởi giá trị khảo cổ – cổ sinh độc đáo không nơi nào sánh bằng. Nơi đây đã phát lộ vô số dấu tích hóa thạch của động thực vật cổ đại, có niên đại từ 5 đến hơn 40 triệu năm trước. Trong quá trình khai thác than suốt hơn nửa thế kỷ qua, hàng nghìn mẫu hóa thạch đã lần lượt được tìm thấy dưới những lớp “vàng đen” – than nâu quý giá
Mỗi hóa thạch, từ thân cây hóa đá đến xương răng cổ thú, đều là một mảnh ghép quý báu giúp các nhà khoa học dựng lại bức tranh cuộc sống nguyên sơ nơi đây. Nhờ vậy, trũng Na Dương được coi là bảo tàng khảo cổ ngoài trời lớn ở miền Bắc Việt Nam, thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới khoa học trong và ngoài nước.
Đáng chú ý, giá trị di sản tại đây không chỉ dừng ở cổ sinh vật học mà còn liên quan mật thiết đến lịch sử cổ nhân. Vùng đất Lạng Sơn lâu nay vốn nổi tiếng là một cái nôi của người Việt cổ – tiêu biểu như hóa thạch răng người đứng thẳng (Homo erectus) 500.000 năm tuổi phát hiện tại hang Thẩm Khuyên – Thẩm Hai.
Sự song hành giữa dấu tích tiền sử loài người và các hóa thạch triệu năm tuổi khiến nơi này càng thêm hấp dẫn, vừa mang giá trị khoa học, vừa dạt dào ý nghĩa nhân văn.
2. Hành trình khai quật và những phát hiện kỳ thú
Quá trình khám phá “kho báu thời gian” này là cả một hành trình đầy bất ngờ. Mỏ than Na Dương bắt đầu hoạt động từ năm 1959, nhưng mãi đến đầu thập niên 1990 những hóa thạch cổ sinh đầu tiên mới dần lộ diện. Phát hiện vào năm 1992 về mẫu hóa thạch cá sấu nhỏ tại mỏ than đã mở ra chuỗi nghiên cứu khảo cổ học sôi nổi
Từ đó đến nay, nhiều đợt khảo sát chuyên sâu do Bảo tàng Lạng Sơn thực hiện liên tục mang về những mẫu vật cổ sinh vô giá, bổ sung vào bộ sưu tập ngày càng đồ sộ của “bảo tàng” trũng Na Dương.
Những phát hiện nổi bật tại đây có thể kể đến gồm:
- Hóa thạch thực vật: Hàng loạt thân gỗ hóa đá thuộc khu rừng cổ đại, có cây cao tới hàng chục mét
- Các phân tích phấn hoa, lá và quả in trong đá cho thấy khoảng 35 – 40 triệu năm trước, nơi đây phủ xanh bởi những cánh rừng mưa nhiệt đới và cận nhiệt đới tươi tốt
- Nhiều loài cây cổ xưa thuộc họ Dẻ (Fagaceae), Long não (Lauraceae), Dâu tằm (Moraceae), Thị (Diospyros), Đa (Ficus)… đã từng sinh sôi trong điều kiện khí hậu nóng ẩm.
- Hóa thạch động vật: Hệ động vật cổ đa dạng đáng kinh ngạc, bao gồm động vật không xương sống như trai ốc, nhuyễn thể và cả các loài có xương sống như cá, rùa, thằn lằn, cá sấu
- Đặc biệt, nhiều hóa thạch cá sấu cổ đại được tìm thấy, trong đó có mẫu hàm cá sấu dài tới 41 cm được cho thuộc loài cá sấu mõm dài tiền sử. Các nhà khảo cổ đã thu thập hàng trăm chiếc răng, xương và cả phân hóa thạch của cá sấu – bằng chứng cho thấy loài bò sát này từng thống trị vùng đầm lầy nơi đây thuở xưa.
- Hóa thạch thú cổ: Dấu vết của nhiều loài thú có vú tiền sử xuất lộ tại các tầng than. Tiêu biểu là hóa thạch răng, xương của loài tê giác cổ đại (Epiaceratherium naduongensis) và loài thú than (Anthracokeryx naduongensis) – một họ hàng cổ xưa của hà mã, hình dạng giống lợn sống bán thủy sinh ven đầm lầy. Thậm chí, hóa thạch xương linh trưởng mũi hếch (Anthradapis) cũng được tìm thấy và định danh lần đầu tại đây Những loài lần đầu phát hiện ở đây thường mang tên khoa học gắn liền địa danh, cho thấy tính độc nhất vô nhị của hệ cổ sinh nơi này.
- Di vật tiền sử: Bên cạnh hóa thạch cổ sinh, vùng Lạng Sơn còn lưu giữ các di vật tiền sử quý giá. Tại di chỉ hang Thẩm Hai – Thẩm Khuyên và hang Kéo Lèng, các nhà khảo cổ đã khai quật được công cụ đá, mảnh gốm và di cốt người tiền sử có niên đại từ 20.000 – 40.000 năm. Đặc biệt, hóa thạch răng hàm của người đứng thẳng tìm thấy trong hang động đã xác lập Lạng Sơn là một trong những địa bàn sớm nhất có dấu chân người cổ đại trên đất Việt.
Những phát hiện này bổ sung thêm chiều sâu lịch sử cho bức tranh di sản phong phú tại Na Dương và vùng phụ cận. Nhờ những tư liệu hóa thạch đồ sộ thu thập được, các nhà khoa học đã phác họa nên toàn cảnh hệ sinh thái đầm lầy – hồ nước ngọt tồn tại ở Na Dương cách đây hơn 30 triệu năm
Khi đó, khu vực này là một vùng đầm lầy rộng lớn, cây cối um tùm, khí hậu nóng ẩm, tạo điều kiện cho muôn loài sinh sôi. Tuy nhiên, khoảng 23 triệu năm trước, sự thay đổi địa chất khiến nơi đây dần ngập nước sâu và hơi nhiễm mặn, dẫn đến sự tuyệt chủng của nhiều loài cổ sinh vật từng sinh sống trong “ốc đảo” này.
3. Địa chất và cảnh quan kỳ thú của trũng Na Dương
Vùng trũng Na Dương thực chất là một bồn địa kiến tạo hình elip, rộng khoảng 80 km², hình thành do vận động trượt tách của đứt gãy Cao Bằng – Tiên Yên vào cuối kỷ Eocene (khoảng 40 triệu năm trước). Bồn trũng này dày gần 600 m trầm tích, gồm hai hệ tầng chính: hệ tầng Na Dương phía dưới (dày ~240 m) và hệ tầng Dinh Chùa phía trên (dày ~300 m). Xung quanh lòng chảo là những dãy núi đá vôi Bắc Sơn sừng sững – nét đặc trưng của địa hình Đông Bắc
Sự kết hợp giữa địa hình trũng thấp và những khối karst đá vôi cao vút tạo nên khung cảnh ngoạn mục, vừa hùng vĩ vừa hoang sơ. Nơi đây còn có các mạch suối ngầm len lỏi dưới lòng núi, minh chứng cho quá trình karst hóa mạnh mẽ qua hàng triệu năm. Quan sát vách mỏ than Na Dương, du khách dễ dàng thấy các lớp đất đá xếp chồng nhiều màu sắc – đó chính là những “trang sách” địa chất sống động ghi lại lịch sử Trái đất lâu đời.
Lớp dưới cùng là than nâu chứa hóa thạch thời Paleogene, phía trên là các lớp phiến sét và cát kết trẻ hơn, tất cả cùng kể câu chuyện về một vùng đầm lầy hóa thạch cổ xưa. Đáng chú ý, Lạng Sơn không chỉ có kỷ Đệ Tam: trong phạm vi Công viên địa chất Lạng Sơn, các nhà khoa học còn tìm thấy dấu vết sự sống trải dài suốt từ kỷ Cambri (~500 triệu năm) đến kỷ Đệ Tứ (hiện nay)
Chính bề dày địa tầng hiếm có này khiến nơi đây trở thành “thiên đường” cho du lịch địa chất và sinh thái – nơi du khách có thể vừa thưởng ngoạn cảnh quan núi non hùng vĩ, vừa tìm hiểu những biến thiên địa chất qua các thời kỳ.
4. “Viên ngọc” trũng Na Dương trong hành trình Công viên địa chất toàn cầu
Với những giá trị địa chất và khảo cổ độc đáo, trũng Na Dương đã được lựa chọn là một trong các điểm trọng yếu trong quy hoạch Công viên địa chất Lạng Sơn. Trên bản đồ CVĐC Lạng Sơn, nơi này mang số hiệu 35 trên tổng số 38 điểm tham quan, và được xếp là điểm di sản địa chất đặc biệt quan trọng (một trong 7 điểm di sản cấp quốc gia). Các chuyên gia đánh giá đây là địa điểm hiếm hoi trên thế giới hội tụ đầy đủ yếu tố để nghiên cứu về khoa học Trái đất, cổ sinh học và cổ môi trường trong giai đoạn Tân kiến tạo.
Hay nói cách khác, đây chính là “cửa sổ đặc biệt” để nhìn vào hệ sinh thái Eocene của Đông Nam Á – một mắt xích quan trọng giúp hiểu rõ hơn về tiến hóa sinh giới sau thời khủng long. Thậm chí, các hóa thạch thú tại trũng Na Dương còn cho thấy mối liên hệ địa – sinh học với các loài cùng thời ở châu Âu, nhấn mạnh vai trò của Đông Nam Á như cái nôi của động vật có vú thời cổ.
Nhận thức rõ giá trị đó, tỉnh Lạng Sơn đang tích cực đầu tư bảo tồn và phát huy di sản vùng này gắn với phát triển du lịch bền vững. Ngày 17/4/2025, Công viên địa chất (CVĐC) Lạng Sơn chính thức được UNESCO công nhận là CVĐC toàn cầu. Trong bối cảnh thuận lợi đó, là 1 phần của CVĐC toàn cầu, nơi đây cũng đang phát triển điểm du lịch “Thế giới đầm hồ Na Dương” để thu hút nhiều du khách hơn.
5. Tiềm năng du lịch trải nghiệm và giáo dục
Vùng trũng Na Dương hứa hẹn trở thành điểm đến lý tưởng cho loại hình du lịch trải nghiệm kết hợp nghiên cứu học thuật. Tại đây, du khách không chỉ tham quan mỏ than mà còn được tận mắt chiêm ngưỡng những hóa thạch 30 – 40 triệu năm tuổi được trưng bày ngay tại hiện trường. Cảm giác đứng giữa lòng chảo cổ đại, chạm tay lên những thân cây hóa đá khổng lồ hay dấu vết cá sấu tiền sử, chắc chắn sẽ đem lại ấn tượng khó quên. Quả thật, ít có nơi nào du khách vừa được đắm mình trong cảnh quan hoang sơ, vừa được “ngược dòng thời gian” sống lại các kỷ nguyên địa chất như ở đây.
Không chỉ dành cho khách tham quan thông thường, khu vực này còn là “phòng thí nghiệm tự nhiên” cho giới khoa học và sinh viên, học sinh. Nhiều hoạt động học tập thực địa đã được tổ chức, đưa học sinh đến tận nơi để tìm hiểu về lịch sử địa chất và cổ sinh vật. Qua đó, các em nhỏ được giáo dục về giá trị di sản quê hương, khơi dậy niềm đam mê khám phá khoa học và ý thức bảo tồn thiên nhiên. Du lịch học thuật cũng phát triển khi các đoàn nghiên cứu trong và ngoài nước liên tục tìm về để khảo sát và hợp tác khoa học.
Trong bức tranh “Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn”, trũng Na Dương là một trong những điểm nhấn không thể bỏ qua. Từ câu chuyện những cánh rừng hóa than đến dấu chân người tiền sử trong hang động, mỗi trải nghiệm tại đây đều mang đến bài học quý về lịch sử sự sống và văn hóa địa phương. Đặt chân tới “miền đất hứa”, du khách không chỉ đơn thuần đi du lịch, mà còn tham gia vào sứ mệnh gìn giữ kho báu di sản cho muôn đời sau – một chuyến phiêu lưu “xuyên thời gian” thật sự ý nghĩa và đáng nhớ.
